مقدمه
اگر خواسته باشيم در ابتدا تعريفي از مشاوره كرده باشيـم اين است كه مشاوره ايجــاد تغييــرات رفتاري وشخصيتي سازنده در مددجو مي باشد . زيبايي ايـن تعريف در آن است كـه مي تـوانـد نظريه ها و
روشها ي گوناگون مشاوره را بدون خدشه وارد كرده بدون خدشه وارد كـرده به هـر يك از اين
نظريه ها و روشها در بگيرد .
نظريه هاي شخصيت ويادگيري زيربناي بسياري از روشها وفنون مشاوره را تشكيل مي دهند . بنابراين هدف مشاوره توسط كميته تعاريف بخش روانشناسي مشاوره انجمن روان شناسي امريكا چنين تعريف شده است :كمك به افراد تا بتوانند بر موانعي كه در زمينه رشد شخصيتي آنان ايجاد مي شود ، فائق آيند ونيز ياري دادن به آنان تا بتوانند منافع شخصيتي خود را به نحو مطلوب ،گسترش دهند .
بعضي از روانشناسان معتقدند كه برخلاف تصور بعضي از صاحب نظــران هدف مشاوره ،ترميم كردن صدماتي در گذشته بر مدد جو وارد آمده يا پرداختن به بعضـــي از وجـوه نامناسب رشد يافته ابعاد مبهم شخصيت نيست ،بلكه هدف مشاوزه همان فرآيند ياري دادن به فــرد اســت تــا بدينوسيله بتوانـــد نسبـت به هويت شخصي خود احـــساس روشنـــي پيدا كنـد وهمـــواره آن ومحدوديتهاي جسمي ورواني خود را نيز بپذيرد .
حال مشاوره در مدارس مشائبه ديگري دارد ، چونكه مشــاوره در آمــوزش وپـرورش شـامـــل كاربردهاي است كه بتواند براي دانش آموز درس را تسهيل وادامــه زندگــي دانش آمـوز را با رغبت بهتر وراحتي ميسر گردانند.

كاربردروان شناسي يا مشاوره در آموزش وپرورش
كاربردروان شناسي يا مشاوره در آموزش وپرورش شامل هدفهاي ذيل مي باشد :
1 -  هدايتهاي تحصيلي براي انتخاب رشته .
2 – مشاوره فردي         
3 – مشاوره گروهي       
 4 – مشكلات جانبي
5 – صندوق مشاوره      
6 – آموزش خانواده
هدايت تحصيلي براي انتخاب رشته
1 – نظر والدين : نظر والدين درانتخاب رشته ضرورت خاصي داردكه شامل موارد زياديست:
1-1 شناخت از فرزندان خويش مثلأ والدين يك دانش آموز مقدار توانايي فرزند خويش را بهتر از خود دانش آموز كه در سني است كه تشخيص توانايي خود را نمي داند با توجه به اينكه دانش آموز ممكن است تخيلاتي نسبت به رشته مورد نظر داشته باشد مي توان از شناخت خانواده در مورد او استفاده كرد .
1-2 توانايي اقتصادي خانواده : نظر بع اينكه توانايي مالي والدين در مورد رشته تحصيلي دانش آموز مرتبط است شكي نيست مثلأ اگر پدر انواده داراي ثروت بالايي است ومي تواند از لحلظ مالي فرزند خود را ساپورت ميكند ورشته تحصيلي تأثير به سزايي دارد .
1-3  وجود تحصيلات دروالدين كه تحصيلات بالايي دارند نظر انها در رشته تحصيلي فرزند خويش ساعي تر است تا نسبت به والدين كه از لحاظ تحصيلي در پايه پايين تري هستند .
2- نظر دانش آموز :نظر دانش آموز در مورد رشته تحصيلي مراحل مختلفي دارد :
2-1 شناخت از حرفه هاي مورد علاقه : در جامعه شغلهايي وجود دارد كه دانش آموز در اجتماع با آنها برخورد مي كند وعاشق آن شغل مي شود كه ممكن است پايدار يا غير پايدار باشد .
2-2 وجود شغل هاي پر درآمد : برخي دانش آموزان بيشتر به ماديات يك شغل علاقه نشان مي دهند تا محتويات آن لذا در مورد رشته تحصيلي خود ، رشته مورد نظر خود را با ريسك بالا انتخاب مي كنند .
2-3 تقليد از الگوها : دانش آموزان چون در اين سن دچاربحران هويت هستند ممكن است از افرادي با شغل هاي متغير استفاده كند . لذا بايد بشدت مواظب تا از الگوهاي شغلي ورشته هاي تحصيلي خوبي استفاده كنند .
3 –  نظر دبيران : نظر دبيران شامل چند مورد است :
3-1 وضعيت هوش دانش آموزان : نظر به اينكه مشاورين از هوش دانش آموزان در دوران تحصيلي بااطلاع هستند بهتر مي تواند به آنها در اين مورد راهنمايي كند كه بيشتر موارد اين امر هم از طريق هوش وهم نظر دبير ميسر مي شود.
3-2 رغبت دانش آموزان : مشاوردر مدرسه از طريق تست رغبت سنج مي توانند رغبت دانش آموز را راجع به رشته تحصيلي مورد نظر بسنجد و راهنمايي بهتري قائل شوند.
2- مشاوره فردي :
در مشاوره فردي مواردي كه براي دانش آموز در مدارس به وجود مي آيد ، موضوعاتي مانند : خود كشي ، ارتباط با جنس مخالف ، اضطراب ، استرس ، عدم اعتماد به نفس ، بيش فعالي ، ضعف درسي و برنامه درسي مي باشد. مشاور ميتواند از طريق فرد دانش آموز در يك فضاي دو نفري موضوع را برسي كند تا به علت واقعي دست يابد.
الف)خود كشي : اصولاً خود كشي بر اثر ناكامي و افسردگي يا در خود فرو رفتگي بوجود مي آيد كا مشاور اين است كه با تشخيص علت خود كشي بتواند با دانش آموز مورد نظر مشاوره كند يكي از اين مسائل را كه مي توان مثال زد ، نرسيدن به نمره در درس خاصي است از آنجا كه ممكن است دانش آموز روش درسي خوبي براي بعضي از دروس انتخاب نكند به نمره پائين وبا چندين موارد به ناكامي منجر شود وبعد از چند ناكامي باعث خود كشي مي شوند در خانمها دو برابر بيشترآقايان است اما لزوماً خود كشي در آقايان دو برابر نسبت به خانمها به نتيجه مي رسد و اين نشان دهنده اين است كه خانمها بيشتر به فكر مي افتند و كمتر عمل مي كنند روان شناس با در نظر گرفتن روحيات شخصي مورد نظر بايد اورابه آرامش و رفتار متعادل بكشاند وتا مدتي با او از طريق راز داري و جلب نمايد.
ب) رابطه با جنس مخالف : در نوجواني و جواني دانش آموز چون به بلوغ مي رسد داراي حس ترايكي به جنس مخالف پيدا مي كند كه ممكن است با احساسات لطيفي كه در آن است سن حساس دارد باعث اشتباه بزرگي شود .
مشاوره مدرسه از طريق خانواده گروه همسالان و رفتار متمايز و دانش آموز مي تواند متوجه مسئله در ميان بگذارد و مشاور با دوستي كه نسبت به فرد مورد نظر قائل مي شود به مشكل فرد پي ببرد اصولاً رابطه با جنس مخالف بر اثر كمبود عواطف از خانواده بوجود مي آيد اگر خانواده ها بتوانند رابطه عاطفي قوي با فرزندان نوجوان خود داشته باشند فرزندان به مشكل خاصي دچار نمي شوند . مثلاً وقت گذاشتن پدر و مادر در امور تحصيل و تفريحي فرزند مي تواند كمبود را در فرزند خود از بين ببرد .
مشاور مي تواند با نزدي شدن به شخص مورد نظر در مسائل جزئي او را راهنمايي خيلي خوبي براي او باشد .
ج) اضطراب : هر موقعيتي كه بهزيستي جاندار را به خطر مي اندازد حالت اضطراب در او بوجود مي آورد. تعارض ها و گونه هاي ديگر ناكامي يكي از پاسگاهاي اضطرابند همچنين خطر آسيب بدني ، به خطر افتادن عزت نفس و وارد آمدن فشار براي انجام كارهايي فراتر از توانمنديهاي آدمي ، در وي اضطراب ايجاد مي كند .منظور از اضطراب هيجان نا خوشايندي است كه با اصطلاحاتي مانند نگراني ، دلشوره ، وحشت و ترس بيان مي شوند و همه آدميان درجاتي از آن را گاه گاه تجربه مي كنند .
مشاور مدرسه با در نظر گرفتن اضطرا ب دانش آموز مورد نظر بايد در حل آن گوشش كنند .همانطور كه گفته شد هر فردي مقداري از اضطراب را با خود مي كشاند .كمبود يا افزايش مقدار اضطراب باعث نگراني است مثلاً اگر فردي از ماشين در حال عبور بترسد باعث نگراني نيست ولي مادامي كه اين ترس خيلي كم شود يا بيش از حد بالا برود باعث نگراني و اضطراب                          
است  .مشاور مي تواند از طريق حساسيت زدايي تدريجي از اضطراب دانش آموز بكاهد .
د) عدم اعتماد به نفس : بسياري از خاواده ها در رويارويي فرزند خود با اقوام و دوستان جامه به فرزندان خود راهنمايي اساسي نكرده و اين باعث عدم اعتماد به نفس در مراحل ديگر تحصيل و همين طور زندگي آينده شود .
در مدارس دانش آموزان اگر اعتماد  به نفس نداشته باشند باعث بروز واكنشهايي مانندلغت تحصيلي ، كم رويي ،شركت نكردن در مراسمهاي مختلف مدارس وناتوانائيهاي درسي شودمشاور مي تواند با تقويتهاي كه  تقويتهايي مانند تقويت مثبت وتقويت منفي ودر نهايت تنبيه چاره كار عدم اعتماد به نفس است . مثلاً اگر دانش آموز ي نتواند بر اثر عدم اعتماد به نفس به درس به خوبي جواب ندهد .
مشاور بايد با صحبت كردن با دبير ودانش آموز به صورت تقويت مثبت اورا شجاع در جمع كرده وكاملاً در درس دخالت دهد تا آرام آرام به منظور مورد نظر خود برسد .
ه ) بيش فعالي : بيش فعالي در سه درصد از  دانش آموزان شايع است كه بيشتر به مسأله هورموني دانش آموز در ارتباط است . آنچه كه مشخص است از بيش فعالي نمي توان جلوگيري كرد بلكه مي توان  به آن جهت داد . مثلاً با قرار دادن او به ورزشهاي فعال مي تواند توانايي اورا كمتر كرد با آزاد گذاشتن اودر كلاس (سر گروه )مي توان انرژي اورا كمتر كرد وبا مسؤليت دادن در خانه وخانواده مي توان آرام آرام اورا به سمتي كشاند كه هم باعث رفاه ديگران وهم باعث راضي بودن خود شخص شود . اصولاًاگر مشاور بتواند با اوخوب رفتار كند درمسائل درسي به نتيجه بهتري برسد.
و) ضعف درسي : در ضعف درسي مسائل مختلفي وجود دارد . عواطف ،هوش پايين ، عزت نفس نداشتن جايگاه خانوادگي ، وجود استرس واضطراب در فر د ، ناتواني  در گوش دادن وجود عوامل خارجي درفرد باعث بروز افت تحصيلي وضعف در ادراك مي شود .مشاور بايد پس از مراجعه ابتدا دلايلي را كه در بالا عنوان شد را پيداكرده تا بتواند بيشتر با كمك دانش آموز ضعف درسي اورا از بين ببرد . مثلاممكن است دانش آموز حجم حافظه يا مشكل اندام هوشي داشته باشد در اين صورت با ارجاع دادن فرد به شنوايي سنجي ودر ادامه با صحبت كردن با دبير مورد نظر به آرامش فرد كمك كند اگر بخواهيم بيشتر در اين مسأله ريز شويم مي بينيم كه عوامل خارجي مانند اضطراب واسترس توجه اكثر دانش آموزان را به خود جلب مي كند كه منشاء بيشتر آنها از جو خانوادگي فرد است ومشاور بايد تمام مجهولها را از بين ببرد تا فرد دچار ضعف درسي نشود .تكنيكهايي مانند تقويت مثبت وتقويت منفي تأثير بسزايي د ر دانش آموز مي گذارد.

3 –  مشاوره گروهي :مشاوره گروهي شامل مشاوره هاي خانوادگي ، مشاوره همسالان ، مشاوره دبيران و اعضاء مدرسه كه در زيل  بصورت مفصل به آنها اشاره مي كنيم .
الف) مشاوره خانوادگي  : با توجه به مسائلي كه در مشاوره فردي گفته شد مشكلات يك دانش آموز بايد بصورت مشاوره خانوادگي نيز انجام شود تمام مسائل بايد با والدين و فرزندان ديگر خانواده بصورت مشاوره خانوادگي يا گروهي انجام شود لازم به ذكر است  اگر يك فرد از لحاظ خانوادگي دچار مشكلات عديده اي باشد بايد ابتدا به ساكن در محيط خانواده حل شود تا فرد با خيال راحت تري در مدرسه به انجام تكاليف درسي برسد . در مشاوره خانوادگي از تمام اعضاء همانطور كه در مشاوره گروهي انتظار مي رود بايد استفاده كرد . ابتدا موضوعي يا مشكلي كه هست بايد گفته شود و هر كس چيزي كه به نظرش مي رسد براي حل مسئله بگويد و هر جا كه بحث به خارج مي رود مشاور بايد دخالت كرده تا بحث از مسير اصل اش خارج نشود ودر انتها مشاور نسبت به موضوع خاص بايد نتيجه گيري كند و فردي كه داراي مشكل است تمام مشكلات را بايد به زبان بياورد تا در محيط خانواده از طريق مشاوره خانواده هل شود و همه وظايف فرد را در اين مورد بشناسد .
ب) مشاوره همسالان (همكلاسيها ) : وجود مشاوره در همسالان يا همكلاسيها منجر به اين مي شود كه محيط دوستانه اي بوجود آيد و همه حقوق همديگر را رعايت كنند با تشكيل انجمن همكلاس تمام دانش آموزان عضو انجمن كلاس مي شوند ودر نهايت در انجمن مدرسه شركت دارند تا مسائل و مشكلات داخل مدرسه به راحتي پشت سر گذاشته شود نقش يك مشاور در چنين مشاوره اي مدريت كردن و شكل و زمينه دادن به مسائلي است كه خود فرد همكلاس مطرح مي كند.
ج) مشاوره دبيران و اعضاء مدرسه : انجمن اولياء و مربيان دو مشاوره خانواده هم كلاسيها را تكميل مي كند مشاور با در نظر گرفتن ماهانه چند جلسه براي دبيران مي تواند مشكلاتي كه نه تنها براي دانش آموزان بوجود مي آيد بلكخ مشكلات دبيران را نيز مرتفع كنند .مثلاً امكان دارد دبيري با دبير ديگري راجع به يك دانش آموز تفاهم نداشته باشند در اين صورت با مشاوره دبيران مي توان اهداف و نظر آنان را نزديك به هم كرد تا بتواند در مورد يك دانش آموز به نتيجه مورد نظر برسند . ثانياً روابط چند دبير ، مدير و ناظم مدرسه از طريق اينجور مشاوره ها نزديكتر مي شود تا بتوان راه حل مناسبتري براي ارتقاء سطح درسي مدرسه و دانش آموزان بوجود آورد و همانطور كه گفته شد تمام مديريت اين جلسات مشاوره را بايد مشاور مدرسه بر عهده داشته باشد . جلسه اولياء ومربيان ، بين مشاوره خانوادگي (رابطه داشتن با دانش آموز ) و مشاوره دبيران باعث مي شود كه تمام مسائل زير در جلسه گفته شود و كاملاً حل شود .
4- مشكلات جانبي : مشكلات جانبي شامل مسائلي مي شود كه بي تا ثير با افت تحصيلي نيست نظير ارتباط با جنس مخالف ، اعتياد والدين ، مشكلات مالي ، بي سوادي والدين .
الف) ارتباط با جنس مخالف : در مدارس مشاور مدرسه بايد طوري رفتار كند كه بيشتر دانش آموزان رابطه دوستانه اي با او داشته باشند تا بتواند تمام مسائل شخصي در صورت مشكلات با او در ميان بگذارند .حال مي توان به منظور رسيدن به اين مهم تابلوهايي در سالن اصلي مدارس قرار داد و مسائل فرهنگي را در آن بكار برد نيز مي توان با قرار دادن جلسه اي راجع به موضوعات ارتباط با جنس مخالف و نظير آن بيشتر دانش آموزان را به طرف خود كشيد تا راحت تر  مسائل اين چنيني را باز گو كنند در گام اول مهيا كردن دانش آموزان براي گفتن مسئله و در گام دوم راهنمايي كردن و جهت دادن به مسئله مهم است و در گام سوم تشخيص اينكه چه كسي فرد مناسب براي همزيستي است .
ب) اعتياد والدين : دانش آموزي كه مشكل اعتياد والدين را داشته باشد اولين چيزي كه باعث نگراني مي شود وجود يك چيز خارجي در خانواده خاص است يع ني اينكه در خانواده شخص مورد نظر مسئله اي وجود دارد كه در خانواده هاي ديگر ديده نمي شود كه اعتياد ميتواند مسائل ديگر را تحت شعاع خود قار دهند . مثلاً زماني را كه يك پدر معتاد براي فرزند خود صرف مي كند كمتر از زمان يا وقتي است كه يك پدر غير معتاد صرف مي كند. خلق بد  ، انعطاف نداشتن  ، پراكندگي افكار ، بي تصميمي ، بي اعتمادي و تمركز نداشتن در مسائل فرزني و خانواده باعث بروز بحرانهايي مي شود كه كمتر قابل جبران است لذا مشاوره مدرسه با تشخيص گوشه گيري دانش آموز و شركت نكردن در بسياري از مسائل رفاهي مدرسه و افت تحصيلي مي تواند متوجه درگير بودن فرد شود . ثانياً در بحران بوجود آمده از طريق مشاوره خانوادگي اعتياد را ترك داده يا پدر و مادر را مجبور به توجه بيشتر به فرزند خود بكند لذ از آنجايي كه به چنين  فرزنداني روح بسيار حساسي دارند و مشاور در اين مسئله سعي بيشتري بايد بكند .
ج) مشكلات مالي : اگر مشاور طوري رفتار كند كه دانش آموزان يك مدرسه با او ارتباط خوبي بر قرار كنند تمام مشكلات سريعاً به او ارجاع داده مي شود از ميان مشكلاتي كه تا به حال قيد شد مشكلات مالي رابطه مستقيم با افت تحصيلي دارد چرا كه اگر دانش آموز نتواند داراي توانايي مالي قابل توجه اي باشد لذا نمي تواند از بعضي كتابها و وسائل كمك آموزشي استفاده كند و نسبت به هم كلاسهايش عقب مي افتد مشاور مدرسه با تاييد اينكه واقعاً دانش آموز مورد نظر دچار مشكل مالي است بايد از طريق آموزش و پرورش و افراد خير جبران مافات كند تا دانش آموز دچار پراكندگي تفكر و مشكلات درسي و در نهايت افت تحصيلي شود.
د)بي سوادي والدين: مواردي كه با بي سوادي والدين در ارتباط است شامل :
1-مشاركت نكردن در امور درسي
2- بي توجه اي در مسائل كمك آموزشي
3- تشخيص ندادن رشته تحصيلي
4- بي تفاوتي نسبت به تحصيلات عاليه
مشاور مدرسه بايد والدين شخص مورد نظر كه دچار بي سوادي هستند آنها را ترغيب به درس خواندن و يا همكاري كردن مسائل آموزشي مدرسه و ارتباط نزديكتر تا با انجمن اولياء و مربيان نمايد . نظير كلاسهاي تقويتي ، خريدن كتابهاي كمك آموزشي به همكاري كردن با مشاور و فرد تحصيل كرده راجع به رشته تحصيلي و فعال كردن رابطه درسي و عاطفي با فرزند خويش در امور مدرسه كه مي تواند باعث رفع قسمتي از بي سوادي والدين شود در شرايط مساوي هر دانش آموزي مي تواند اندازه توانايي ذهني و هوشي با ديگر دانش آموزان رقابت كند لذا مشاور مي تواند اين كار را تسهيل كند.
صندوق مشاوره : همان طور كه قبلاً نيز گفته شد دانش آموزان ، مشكلات خود را در زمينه هاي مختلف از طريق مكاتبه با صندوق مشاور بيان مي كنند و مشاور سعي مي كند تا آنجا كه ممكن است مختصر و مفيد از طريق جواب در تابلو مخصوص مشاور آنها را راهنمايي نمايد.
   آموزش خانواده ها : كار ديگر مشاورين مدرسه انجام مي دهند و يا در واقع كار برد ديگر روانشناسي در آموزش و پرورش و مدارس آموزش خانواده ها در زمينه هاي مختلف ، مخصوصاً مشكلاتي را كه دانش آموزان با آنها دست به گريبان مي باشند صورت مي گيرد و در اين آموزش به سوالات خانواده ها و چگونگي برخورد با اين مشكلات راهنمايي اساسي توسط مشاور صورت مي گيرد.
نتيجه گيري: ازآنجايي كه رشته مشاوره درس بسيار حساس است بايد آموزش و پرورش تمامي امكاناتي را كه يك مشاور در مدرسه احتياج دارد بصورت بلاغير فراهم كند تا از يك طرف باعث سازمان دادن به مسائل آموزشي مدرسه شود و از طرفي رضايت خاطر دبيران و مدير مدرسه را فراهم كند توضيح اينكه اولاً: مشاور بايدانساني بسيار قوي باشد تا دچار مشكل نشود.
ثانياً: بايد تمام مسائلي را كه در نظر دارد و ما فقط قسمتي را اشاره كرديم بصورت طبقه بندي و سيستم آنتيك در بياورد.
ثالثاً: قدرت بالايي داشته باشد تا همه مدرسه را با شرايط روانشناسي آشنا كند كه اين امر باعث بهبود هر چه بيشتر مسائل آموزشي و در نتيجه سطح كيفي آموزشي مي شود انشاء ا... روزي برسد كه توجه كافي نسبت به مشاور مدرسه داشته باشيم .
منابع:
1- زمينه روانشناسي جلد 1و2 هيلگارد(ترجمه دكتر محمد نقي براهني)
2- مشاوره وروان درماني (نظريه ها و راه برد ها) ترجمه و تاليف دكتر محمود ساعتچي
3- اصول موفقيت تحصيلي مؤلف بيژن عليپور
4- پايان نامه تحصيلي جمعي از دانشجويان كار شناسي و روانشناسي دانشگاه تهران
5- افت تحصيلي دانش آموزاندختر و پسر منطقه 7 تهران

به نام خدا

الگوي طرح كلي درس يا طرح درس سالانه

كتاب :

روان شناسي

پايه :

سوم ادبيات و علوم انساني

سال تحصيلي :

87- 1386

تهيه كننده و تنظيم :

مهدي آريامنش

مشاور و سر گروه مشاوران منطقه بهنمير

الگوي طرح كلي درس يا طرح سالانه

الگوي طرح كلي درس يا طرح سالانه